Những hình thức mộ táng đặc trưng nhất trên thế giới

Địa táng, hỏa táng, thủy táng, thiên táng, huyền táng hay thụ táng đều là những cách con người lựa chọn để tiễn đưa người đã khuất. Đằng sau mỗi phương thức không chỉ là cách xử lý thi hài, mà còn là cả một hệ thống văn hóa, tín ngưỡng và quan niệm về sự sống, cái chết và hành trình của con người sau khi qua đời.

Ở mỗi vùng đất, con người lại có một cách trả người chết về với tự nhiên khác nhau. Có nơi đưa thi hài trở về với đất; có nơi trao thân thể cho ngọn lửa; có cộng đồng gửi người đã khuất về với biển cả; cũng có những truyền thống đưa thi hài lên núi, treo giữa vách đá hoặc đặt dưới tán cây.

Những nghi thức ấy có thể rất khác biệt, thậm chí xa lạ với quan niệm hiện đại, nhưng chúng đều xuất phát từ một nhu cầu rất con người: tìm một cách phù hợp để nói lời tiễn biệt và gìn giữ mối liên hệ cuối cùng với người đã mất.

Dưới đây là những hình thức mộ táng đặc trưng và đáng chú ý nhất trên thế giới.

1. Địa táng: Đưa người mất trở về với đất

Địa táng (burial hoặc inhumation) là một trong những hình thức mai táng lâu đời và phổ biến nhất trong lịch sử nhân loại.

Về cơ bản, thi hài người đã mất được đặt trong huyệt mộ dưới lòng đất. Người mất có thể được an táng trong quan tài, quấn vải hoặc trong những hình thức phù hợp với phong tục, tôn giáo của từng cộng đồng.

Sau khi đặt thi hài xuống huyệt, phần mộ được lấp đất và có thể xây dựng bia mộ, mộ phần hoặc các công trình tưởng niệm.

Địa táng có lịch sử rất lâu đời

Các hình thức chôn cất người chết đã xuất hiện từ thời tiền sử. Nhiều khu mộ cổ được phát hiện cho thấy con người từ hàng nghìn năm trước đã có những nghi thức tương đối phức tạp dành cho người đã khuất.

Trong nhiều nền văn hóa, người chết được chôn cùng những vật dụng cá nhân, đồ dùng hoặc vật phẩm mang ý nghĩa nghi lễ. Những hiện vật này ngày nay trở thành nguồn tư liệu quan trọng giúp các nhà khảo cổ hiểu hơn về đời sống và tín ngưỡng của những xã hội cổ đại.

Ý nghĩa biểu tượng của địa táng

Đất thường được nhìn nhận như nơi con người trở về sau khi kết thúc cuộc đời.

Trong nhiều truyền thống, việc chôn cất thể hiện sự gìn giữ, bảo vệ và tôn kính thi hài người đã khuất. Mộ phần cũng trở thành một địa điểm cụ thể để người thân có thể trở lại thăm viếng, tưởng niệm và thực hành các nghi lễ.

Đối với nhiều tôn giáo, địa táng còn gắn với những giáo lý và quy định riêng về cái chết.

Địa táng trong xã hội hiện đại

Ngày nay, địa táng vẫn rất phổ biến tại nhiều quốc gia. Tuy nhiên, phương thức này cũng đối mặt với một vấn đề ngày càng rõ rệt: quỹ đất dành cho nghĩa trang có hạn.

Tại những đô thị đông dân, đất đai có giá trị cao khiến việc duy trì những khu nghĩa trang lớn trở thành bài toán về quy hoạch, môi trường và chi phí.

Đó cũng là một trong những nguyên nhân khiến nhiều gia đình ngày càng quan tâm đến hỏa táng, lưu giữ tro cốt hoặc các hình thức an táng thay thế.

2. Hỏa táng: Khi ngọn lửa trở thành nghi thức tiễn biệt

Hỏa táng (cremation) là phương thức xử lý thi hài bằng nhiệt độ cao, sau đó phần còn lại được xử lý thành tro cốt.

Sau hỏa táng, tro cốt có thể được đặt trong hũ và lưu giữ tại nhà, gửi tại cơ sở tôn giáo hoặc nghĩa trang; trong một số trường hợp, gia đình có thể lựa chọn an táng hoặc rải tro cốt tại một địa điểm phù hợp với nguyện vọng của người đã mất và quy định pháp luật địa phương.

Hỏa táng không phải là hình thức mai táng mới

Con người đã thực hành hỏa táng từ thời cổ đại.

Hình thức này từng xuất hiện ở nhiều nền văn minh khác nhau, trong đó có Hy Lạp và La Mã cổ đại. Ở châu Á, hỏa táng có mối liên hệ đặc biệt với một số truyền thống tôn giáo, trong đó có Ấn Độ giáo và Phật giáo.

Tuy nhiên, ý nghĩa của hỏa táng không hoàn toàn giống nhau giữa các nền văn hóa.

Ngọn lửa và quan niệm về sự chuyển hóa

Trong nhiều truyền thống, lửa được xem là yếu tố có khả năng thanh lọc và chuyển hóa.

Ở một số cộng đồng, hỏa táng được hiểu như quá trình tách con người khỏi thân xác vật chất, mở ra một hành trình khác sau cái chết.

Ở những xã hội khác, hỏa táng đơn giản được lựa chọn vì tính thực tế: giảm nhu cầu sử dụng đất và tạo điều kiện thuận tiện hơn trong việc lưu giữ hoặc tưởng niệm người đã mất.

Hỏa táng trong thế giới hiện đại

Ngày nay, hỏa táng ngày càng phổ biến tại nhiều quốc gia.

Sự thay đổi này liên quan đến nhiều yếu tố:

• Quỹ đất nghĩa trang ngày càng hạn chế.
• Chi phí địa táng có thể cao tại các thành phố lớn.
• Nhu cầu di chuyển, lưu giữ tro cốt của gia đình.
• Thay đổi quan niệm về nghi lễ tang.

Xu hướng lựa chọn các phương thức được cho là tiết kiệm không gian hơn.

Từ hỏa táng, một hình thức tưởng niệm khác cũng trở nên quen thuộc hơn: rải tro cốt.

Tro cốt có thể được đưa về quê nhà, đặt tại cơ sở tôn giáo, an táng hoặc rải tại một địa điểm có ý nghĩa đối với người đã mất, tùy tín ngưỡng, nguyện vọng gia đình và quy định tại nơi thực hiện.

3. Thủy táng: Trở về với sông nước và biển cả

Thủy táng là một khái niệm cần được hiểu cẩn thận, bởi trong thực tế nó có thể được sử dụng để chỉ những tập tục khác nhau.

Theo nghĩa truyền thống, thủy táng có thể liên quan đến việc mai táng ngoài biển hoặc đưa tro cốt về với sông, biển.

Trong khi đó, ở một số tài liệu hiện đại, từ "water cremation" hoặc aquamation lại chỉ một công nghệ xử lý thi hài bằng quá trình thủy phân kiềm. Đây là một phương pháp hoàn toàn khác với việc rải tro cốt xuống biển.

Vì vậy, không nên đánh đồng hai khái niệm này.

3.1. Mai táng ngoài biển

Mai táng trên biển, hay burial at sea, là một tập tục đã tồn tại từ lâu trong một số cộng đồng ven biển và đặc biệt gắn với truyền thống hàng hải.

Trong những hoàn cảnh nhất định, người đã mất có thể được an táng trên biển theo nghi thức tôn giáo, quân đội hoặc hàng hải.

Biển ở đây không chỉ là một không gian địa lý.

Đối với những người sống bằng nghề biển, biển có thể là nơi gắn bó với cả cuộc đời. Một thủy thủ có thể dành phần lớn cuộc đời lênh đênh trên đại dương; vì vậy, việc trở về với biển sau khi qua đời mang một ý nghĩa đặc biệt.

3.2. Rải tro cốt xuống biển

Một hình thức khác phổ biến hơn trong xã hội hiện đại là rải tro cốt xuống biển sau khi người mất đã được hỏa táng.

Đối với nhiều gia đình, biển là biểu tượng của sự rộng lớn, tự do và vô tận.

Có người lựa chọn nơi người đã mất từng yêu thích.

Có gia đình chọn vùng biển quê hương.

Có người lại muốn đưa tro cốt về với thiên nhiên, nơi không cần một ngôi mộ cố định nhưng vẫn lưu giữ được ký ức về người thân.

Tuy nhiên, việc rải tro cốt xuống biển, sông hoặc các khu vực tự nhiên cần được xem xét theo quy định pháp luật, môi trường và quản lý địa phương. Không phải bất cứ địa điểm nào cũng phù hợp để thực hiện.

3.3. Aquamation: "hỏa táng bằng nước"

Một công nghệ khác thường được gọi là water cremation, aquamation hoặc alkaline hydrolysis.

Thay vì sử dụng ngọn lửa như hỏa táng truyền thống, phương pháp này sử dụng nước, nhiệt và dung dịch kiềm trong một hệ thống chuyên dụng để thúc đẩy quá trình phân hủy các thành phần hữu cơ của cơ thể.

Phần còn lại có thể được xử lý thành dạng xương và tiếp tục xử lý tương tự tro cốt trong hỏa táng.

Đây là một hướng tiếp cận mới trong lĩnh vực hậu sự, được quan tâm tại một số quốc gia và khu vực vì những lý do liên quan đến môi trường và sử dụng năng lượng.

Do đó, khi nói về "thủy táng", cần phân biệt:

Thủy táng truyền thống/mai táng trên biển ≠ rải tro cốt xuống nước ≠ aquamation.

Ba khái niệm này có liên quan đến nước nhưng bản chất hoàn toàn khác nhau.

4. Thiên táng: Trao thân thể cho bầu trời

Thiên táng (sky burial) là một trong những hình thức mai táng gây nhiều tò mò nhất đối với thế giới bên ngoài.

Hình thức này nổi tiếng nhất ở khu vực Tây Tạng và thường được biết đến với tên gọi jhator trong truyền thống Tây Tạng.

Về bản chất, đây là một dạng excarnation, tức thi hài được đưa ra khỏi lòng đất và để quá trình tự nhiên tiếp tục diễn ra.

Trong truyền thống này, thi hài được đưa đến những khu vực chuyên biệt trên vùng cao. Các loài chim ăn xác, đặc biệt là kền kền, tham gia vào quá trình phân hủy tự nhiên.

Vì sao lại lựa chọn thiên táng?

Để hiểu thiên táng, cần đặt nó trong hệ thống tư tưởng Phật giáo Tây Tạng thay vì chỉ nhìn từ góc độ hình thức.

Trong quan niệm Phật giáo Tây Tạng, thân xác vật chất không phải là bản ngã bất biến. Sau khi chết, thân thể không còn được xem là thứ cần phải giữ lại bằng mọi giá.

Việc trao thân thể cho các sinh vật khác có thể được nhìn nhận như một hành động bố thí cuối cùng.

Nói cách khác, cơ thể của người đã mất tiếp tục trở thành nguồn nuôi dưỡng cho sự sống khác.

Đây là một cách nhìn rất khác so với những nền văn hóa coi việc bảo toàn thi hài là điều đặc biệt quan trọng.

Thiên táng và quan niệm vô thường

Thiên táng cũng phản ánh một tư tưởng quan trọng của Phật giáo: vô thường.

Cơ thể con người rồi sẽ thay đổi.

Sinh rồi diệt.

Không có hình hài vật chất nào tồn tại mãi mãi.

Vì vậy, thay vì cố giữ lại thân xác, nghi lễ hướng sự chú ý vào quá trình chuyển tiếp của đời sống và cái chết.

Không nên nhìn thiên táng đơn thuần như một nghi thức "kỳ dị"

Đối với người ngoài, hình thức này có thể gây cảm giác xa lạ. Nhưng nếu đặt trong bối cảnh văn hóa và tôn giáo của cộng đồng thực hành, thiên táng mang một hệ thống ý nghĩa rất rõ ràng.

Đây là một nghi thức tang lễ, không phải một hành động tùy tiện đối với người đã chết.

5. Huyền táng: Những cỗ quan tài giữa vách đá

Huyền táng, thường được gọi là hanging coffin burial, là hình thức đặt hoặc treo quan tài ở những vị trí cao như vách núi, hang đá hoặc các cấu trúc nằm cách xa mặt đất.

Những chiếc quan tài nằm cheo leo giữa vách đá tạo nên một trong những hình ảnh mai táng đặc biệt nhất thế giới.

Huyền táng xuất hiện ở đâu?

Các di tích huyền táng được phát hiện ở nhiều khu vực châu Á.

Tại Trung Quốc, những quan tài treo và quan tài đặt trong các hang đá, vách núi được ghi nhận ở nhiều địa phương, gắn với các cộng đồng và truyền thống cổ xưa khác nhau.

Tại Philippines, đặc biệt ở Sagada, tập tục quan tài treo đã trở thành một phần nổi tiếng của di sản văn hóa địa phương.

Vì sao quan tài lại được đặt trên cao?

Không có một câu trả lời duy nhất cho tất cả các cộng đồng.

Một số cách giải thích liên quan đến niềm tin rằng người chết được đưa lên cao sẽ gần trời hơn, thuận lợi cho hành trình của linh hồn.

Một số cách giải thích khác liên quan đến việc bảo vệ mộ phần, tránh thú vật, lũ lụt hoặc những tác động từ mặt đất.

Trong một số xã hội, vị trí của mộ phần cũng có thể phản ánh địa vị hoặc vai trò của người đã mất.

Điều quan trọng là không nên áp đặt một ý nghĩa duy nhất lên tất cả các di tích huyền táng, bởi mỗi cộng đồng có lịch sử và hệ thống tín ngưỡng riêng.

Huyền táng ngày nay

Nhiều địa điểm có huyền táng cổ trở thành những địa điểm nghiên cứu khảo cổ và văn hóa.

Đối với người hiện đại, những chiếc quan tài giữa vách đá không chỉ kể câu chuyện về cái chết mà còn kể câu chuyện về cách một cộng đồng cổ đại nhìn nhận trời, đất, linh hồn và mối quan hệ giữa người sống với người đã khuất.

6. Thụ táng: Đưa người mất trở về với cây cối

Thụ táng là khái niệm dùng để chỉ những hình thức mai táng gắn với cây cối.

Trong xã hội hiện đại, thụ táng thường được hiểu theo hướng chôn tro cốt dưới gốc cây hoặc trong khu vực cây xanh, sau đó để cây trở thành một phần của không gian tưởng niệm.

Đây là một ý tưởng ngày càng được quan tâm trong xu hướng mai táng sinh thái.

Tuy nhiên, trong lịch sử và giữa các nền văn hóa, "thụ táng" có thể bao gồm nhiều hình thức khác nhau. Một số tập tục cổ từng đặt thi hài hoặc phần còn lại của người chết trên cây, trong hốc cây hoặc gắn với cây theo nghi lễ địa phương.

Cây trở thành biểu tượng của sự tiếp nối

Cây có một đặc điểm đặc biệt: nó sinh trưởng.

Một người mất đi, nhưng một cái cây tiếp tục lớn lên.

Bởi vậy, trong nhiều quan niệm hiện đại, việc chôn tro cốt dưới một thân cây hoặc trồng cây tưởng niệm tạo nên một biểu tượng rất đẹp về sự tiếp nối.

Người thân có thể không còn một ngôi mộ theo nghĩa truyền thống, nhưng ký ức về người đã mất vẫn được gắn với một không gian sống.

Thụ táng và xu hướng mai táng xanh

Tại một số quốc gia, những mô hình nghĩa trang sinh thái hoặc khu tưởng niệm dưới tán cây đã xuất hiện.

Thay vì những khu mộ xây dựng dày đặc, không gian được thiết kế gần gũi với thiên nhiên.

Tro cốt có thể được đặt dưới đất theo quy định, kết hợp với cây xanh hoặc khu tưởng niệm tự nhiên.

Từ đó hình thành một quan niệm mới:

Không nhất thiết phải xây một ngôi mộ lớn để nhớ về một người. Đôi khi, một cái cây cũng có thể trở thành nơi lưu giữ ký ức.

7. Hiến xác cho y học: Một lựa chọn khác sau cái chết

Bên cạnh các hình thức mai táng truyền thống, xã hội hiện đại còn xuất hiện một lựa chọn đặc biệt: hiến xác cho y học.

Đây không phải là một hình thức "mộ táng" theo nghĩa thông thường.

Thay vào đó, người đã mất có thể để lại nguyện vọng hiến thân thể cho hoạt động đào tạo, nghiên cứu và giáo dục y khoa theo quy định của pháp luật và cơ sở tiếp nhận.

Sau khi quá trình sử dụng phục vụ mục đích y học kết thúc, phần còn lại sẽ được xử lý và an táng hoặc hỏa táng theo quy định và thỏa thuận của chương trình tiếp nhận.

Vì sao có người lựa chọn hiến xác?

Động cơ của mỗi người có thể khác nhau.

Có người muốn đóng góp cho y học.

Có người mong muốn cơ thể mình tiếp tục phục vụ việc đào tạo các thế hệ bác sĩ.

Có người xem đây là một cách để biến sự ra đi của mình thành một đóng góp cuối cùng cho cộng đồng.

Đây cũng là một trong những ví dụ rõ nhất cho thấy quan niệm về cái chết đang thay đổi.

Nếu trong quá khứ, việc bảo toàn thi hài thường được đặt ở vị trí trung tâm, thì trong xã hội hiện đại, một số người lại lựa chọn trao tặng cơ thể sau khi qua đời cho mục đích khoa học và giáo dục.

8. Vì sao nhân loại có nhiều cách mai táng đến vậy?

Nhìn từ bên ngoài, sáu hay bảy hình thức trên dường như không có điểm chung.

Một người được chôn xuống đất.

Một người được hỏa táng.

Một người trở về với biển.

Một người được đưa lên núi.

Một người nằm trong chiếc quan tài giữa vách đá.

Một người lại được tưởng niệm dưới một thân cây.

Nhưng nếu nhìn sâu hơn, chúng đều đang trả lời một câu hỏi giống nhau:

Sau khi con người chết, chúng ta phải làm gì với thân thể và ký ức của họ?

Câu trả lời phụ thuộc vào rất nhiều yếu tố.

Tôn giáo

Tôn giáo có ảnh hưởng rất lớn đến nghi thức tang lễ.

Quan niệm về linh hồn, luân hồi, sự sống sau cái chết, ngày phán xét hoặc sự giải thoát đều có thể quyết định cách một cộng đồng mai táng người đã khuất.

Địa lý

Con người sống ở vùng biển có thể hình thành những tập tục khác với cộng đồng sống trên cao nguyên.

Ở nơi đất đai khan hiếm, hỏa táng có thể trở nên phổ biến hơn.

Ở vùng núi cao, những phương thức mai táng đặc biệt có thể hình thành do điều kiện địa hình và khí hậu.

Môi trường

Trong xã hội hiện đại, yếu tố môi trường ngày càng được quan tâm.

Việc sử dụng đất, vật liệu xây dựng quan tài và mộ phần, năng lượng tiêu thụ cũng như tác động lâu dài của nghĩa trang đang khiến nhiều người tìm kiếm những lựa chọn khác.

Văn hóa gia đình

Cuối cùng, tang lễ vẫn là câu chuyện của con người.

Một gia đình có thể lựa chọn phương thức mai táng vì đó là nguyện vọng của người đã mất.

Một gia đình khác lựa chọn vì truyền thống nhiều thế hệ.

Có người muốn có một ngôi mộ để con cháu thăm viếng.

Có người lại muốn tro cốt được đưa về một nơi mà họ từng yêu quý.

Không có một câu trả lời duy nhất cho tất cả.

9. Từ "ngôi mộ" đến "ký ức"

Điều thú vị là cùng với sự thay đổi của xã hội, khái niệm về một nơi để người chết "ở lại" cũng thay đổi.

Trước đây, một ngôi mộ thường được xem là địa điểm cố định để người sống tìm đến tưởng niệm.

Nhưng ngày nay, ký ức có thể được gắn với nhiều hình thức khác nhau:

Một phần mộ trong nghĩa trang.

Một hũ tro cốt trong chùa hoặc nhà thờ.

Một khu tưởng niệm.

Một gốc cây.

Một vùng biển.

Một dòng sông.

Một địa điểm đặc biệt gắn với cuộc đời người đã mất.

Hoặc đơn giản là những câu chuyện được gia đình kể lại cho thế hệ sau.

Điều đó cho thấy mai táng không chỉ là việc xử lý thi hài.

Nó còn là cách người sống định nghĩa mối quan hệ của mình với người đã khuất.

10. Sáu hình thức mai táng, sáu cách nhìn về cái chết

Nếu nhìn lại những hình thức đặc trưng trên thế giới, có thể thấy mỗi phương thức mang một biểu tượng riêng:

Địa táng đưa con người trở về với đất.

Hỏa táng dùng lửa để chuyển hóa thân xác thành tro cốt.

Thủy táng gắn sự ra đi với sông nước và biển cả.

Thiên táng trao thân thể cho tự nhiên và bầu trời.

Huyền táng đưa người chết lên những vị trí cao giữa đất và trời.

Thụ táng gắn ký ức của người mất với cây cối và sự tiếp nối của sự sống.

Còn hiến xác cho y học lại mở ra một cách nhìn khác: cơ thể sau khi chết vẫn có thể tiếp tục đóng góp cho sự sống của những người khác.

Không có hình thức nào có thể đại diện cho toàn bộ nhân loại.

Bởi cách con người đối diện với cái chết luôn được hình thành từ nơi họ sinh ra, tôn giáo họ theo, cộng đồng họ thuộc về, những người họ yêu thương và quan niệm của chính họ về sự sống.

Có lẽ vì vậy mà lịch sử mai táng của nhân loại cũng chính là lịch sử của cách con người học cách chia tay.

Đọc thêm: Muôn chuyện tử sinh

Đằng sau mỗi nghi thức tang lễ là một thế giới rộng lớn về văn hóa, tín ngưỡng, nghề nghiệp và những câu chuyện của con người trước ranh giới sinh tử.

Từ nghĩa trang, nhà tang lễ, hỏa táng, thủy táng, hiến xác cho y học cho đến những nghề nghiệp âm thầm phục vụ người đã khuất, thế giới phía sau cái chết có rất nhiều điều mà chúng ta thường ít khi có cơ hội nhìn thấy.

"Muôn chuyện tử sinh" là cuốn sách dành cho những độc giả muốn tìm hiểu sâu hơn về vùng giao thoa giữa sự sống và cái chết, nơi những câu chuyện tưởng như xa lạ lại phản chiếu rất rõ cách con người yêu thương, tưởng nhớ và tiễn biệt nhau.

Bởi sau cùng, tìm hiểu về cách con người mai táng người chết cũng là một cách để hiểu hơn về cách con người trân trọng sự sống.